Απο Goody's σε Moody's

"Σχεδόν όλοι, και οι 400 ( !!), διεθνείς επενδυτές και θεσμικοί που συμμετέχουν στο πάνελ του Euromoney, αναμένουν πως μία χώρα της Ευρωζώνης θα αναγκαστεί να προχωρήσει σε αναδιάρθρωση του χρέους της, μέσα στα επόμενα δύο χρόνια το αργότερο." - εφημ. ΤΟ ΚΕΡΔΟΣ

Η υποβάθμιση ήρθε ξανά στα γνώριμα της μέρη. Ξαφνιάζεστε;;; Δεν θα θα έπρεπε... Λίγο η σιωπή της Μέρκελ, λίγο ο τραμπουκισμός του ΔΝΤ, λίγο η πετρελαϊκή ύφεση, προφανώς όλα αυτά δεν δημιουργούν και το πιο κατάλληλο έδαφος για αισιόδοξες εκτιμήσεις σε προβληματικές χώρες όπως ή Ελλάδα. Το γεγονός ότι η Moody's προχώρησε σε αξιολόγηση πριν την σύνοδο κορυφής στις 25 Μαρτίου, έχει γίνει πρώτο θέμα και αντικείμενο επιθέσεων όλου του πολιτικού κόσμου της ΕΕ και της Ελλάδας. Χάνεται όμως έτσι η ουσία...

Η ουσία βρίσκεται στα νούμερα. Η χώρα δεν λαμβάνει τα έσοδα που προβλέπονται βάσει μνημονίου και συγκεκριμένα μόλις στο δίμηνο Ιαν. - Φεβ. εμφάνισε υστέρηση κατά 500 εκατ. ευρώ (8,3 δις. ευρώ τα πραγματικά έναντι 8,8 δις. ευρώ στόχος του μνημονίου). Η ανεργία διαμορφώνεται πλέον στο 14,8% σχεδόν 2 μονάδες πάνω από τις πιο πρόσφατες μετρήσεις στο τέλος του 2010. Η ύφεση παίρνει διαστάσεις πάνω από το 4% του ΑΕΠ ενώ το χρέος και επίσημα πλέον ξεπερνά το 140% του ΑΕΠ. Σε μια οικονομία τέτοια, λοιπόν, όπου η δημοσιονομική πολιτική στραγγαλίζει τις επιχειρήσεις και συρρικνώνει την ανάπτυξη οι εκτιμήσεις δεν μπορούν παρα να είναι δυσοίωνες. 

Οι στόχοι που μπαίνουν στο μνημόνιο είναι αν όχι ανέφικτοι, τουλάχιστον μη ρεαλιστικοί. Ειδικά το πρόγραμμα αποκρατικοποιήσεων ύψους 50 δις. από την στιγμή που όλη η περιουσία του δημοσίου μετά βίας αγγίζει τα 20 δις.. Θα πω για άλλη μια φορά κάτι που λένε και μεγάλοι οικονομολόγοι... ότι δεν μπορείς σε περίοδο κρίσης και βαθιάς ύφεσης να ασκήσεις αυτόνομη δημοσιονομική πολιτική χωρίς νομισματική χαλάρωση. Η φορολογία σαν μόνη πηγή κρατικών εσόδων οδηγάει σε συρρίκνωση των ιδιωτικών επενδύσεων, έτσι αυξάνεται ο πληθωρισμός και η ανεργία και τα εν δυνάμει κρατικά έσοδα μειώνονται. Όλοι είδαμε τα spreads να φτάνουν και να ξεπερνούν τις 900 μ.β. ενώ το διαμορφωμομένο επιτόκιο στην δημοπρασία των 6μηνων εντόκων γραμματίων ανήλθε σε 4,75% έναντι 4,64% απο τον περασμένο Φεβρουάριο. Μπαίνουμε σε κυκλική ύφεση πράγμα που περιορίζει αρκετά τις επιλογές που μπορεί να λάβει το οικονομικό επιτελείο.

Όλα αυτά λαμβάνονται υπόψιν από οίκους όπως η Moody's η οποία μπορεί και να εξυπηρετεί κερδοσκοπικά συμφέροντα, αλλά αποτυπώνει την αγωνία των αγορών και των επενδυτών απέναντι στα πολιτικά τερτίπια της Ευρώπης και της Γερμανίας. Ένα είναι σίγουρο, η πολιτική δεν πρέπει να ταυτίζεται με την οικονομία. Συνήθως η εμπειρία 'εχει δείξει ότι μια πολιτική απόφαση συνήθως αποτελεί και οικονομική ουτοπία!!!! Πρόσφατο παράδειγμα η υπογραφή του μνημονίου και η συνεχής αποφυγή της κουβέντας περί haircut των ελληνικών ομολόγων. Πάρτε το απόφαση κύριοι!!! Αν δεν αρχίσετε να σκέφτεστε οικονομικά και όχι πολιτικά τότε οι "γρήγορες" υποβαθμίσεις από οίκους όπως η Moody's θα σερβίρονται το ίδιο γρήγορα όπως τα χάρμπουργερ στα Goody's...

(πηγή εικόνας Zoogla online)

ΕΥΡΩ-ΟΜΟΛΟΓΑ & ΕΥΡΩ-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

"...χώρες που έχουν σχετικά μεγάλα χρέη, μεγάλα δημόσια ελλείμματα και  μεγάλα ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών, δεν διαθέτουν δικό τους νόμισμα και δεν μπορούν να μειώσουν τα επιτόκια. Ο μόνος τρόπος να βγουν από τη κατάσταση αυτή είναι να περάσουν μέσα από σοβαρές υφέσεις". - Callum Henderson, επικεφαλής διεθνών αγορών συναλλάγματος της Standard Chartered στη Σιγκαπούρη (Πηγή Ελευθεροτυπία)

Για την σύσταση ενός πανευρωπαϊκού οργανισμού διαχείρισης κρατικού χρέους έκανε λόγο, με αφορμή και την σύσκεψη του Ecofin, ο πρόεδρος του Eurogroup κος Γιούνκερ ενώ, πάντα με δημοσίευμα των Financial Times, συνέστησε την δημιουργία ενός ευρώ-ομολόγου το οποίο θα διαπραγματεύεται ποσά μέχρι και το 40% του ΑΕΠ της ευρωζώνης. Στην εν λόγω πρόταση συμφώνησε και ο Ιταλός υπουργός οικονομικών, κος Τρεμόντι ενώ όπως έχουν δηλώσει και οι 2 αξιωματούχοι, το λεγόμενο "E-Bond" θα βοηθήσει στην σταθεροποίηση του ευρώ. Παράλληλα με την συζήτηση για το "E-Bond", στην σύνοδο του Ecofin θα τεθεί και ενδεχόμενο επιμήκυνσης του δανείου των 110 δις. της Ελλάδας οι οποίες και εμφανίζονται σκληρές.

Ποιο είναι το συμπέρασμα; Καλά Κρασιά κύριοι!!!

Είναι σχεδόν αδιανόητο το γεγονός ότι το σύνολο των αξιωματούχων του Eurogroup συνεχίζουν να πιστεύουν πως το πρόβλημα της ευρώ-οικονομίας είναι στην βάση του τεχνικό-οικονομικό. Η ΕΚΤ από την μία προσπαθεί να αφομοιώσει το πρόγραμμα αγοράς ομολόγων, παρόμοιο με αυτό των 600 δις. δολαρίων από την Fed, με σκοπό να αυξήσει την ρευστότητα της αγοράς, και από την άλλη το Eurogroup ετοιμάζεται να αναθέσει ζήτημα ευρώ-ομολόγων. Και στις 2 περιπτώσεις το ζητούμενο δέν είναι το να βελτιωθεί η ρευστότητα ή η σταθερότητα ενός νομίσματος το οποίο, εν μέσω ενός νομισματικού πολέμου, θα συνεχίζει για πολύ καιρό ακόμα να είναι το πιο ακριβό. Τα πάντα έχουν να κάνουν με την ψυχολογία και ειδικότερα την ψυχολογία ενός επενδυτή.

Η ψυχολογία των αγορών αυτή την στιγμή είναι πάνω σε τεντωμένο σκοινί. Ύστερα και από την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων για την ανεργία στις ΗΠΑ, στις οποίες εμφάνισε αύξηση από 9,6% σε 9,8%, και σε συνδυασμό με την ενδεχόμενη παράταση του προγράμματος ρευστότητας της Fed, οι αγορές παραμένουν νευρικές με αποτέλεσμα την εμφάνιση, στο κλείσιμο της Παρασκευής, μικτών προσήμων στους δείκτες μεγάλων χρηματιστηρίων της Ευρώπης και της Ασίας (με κάθοδο έκλεισε ο Nikkei). Το φαινόμενο ήταν το ίδιο και στην δευτερογενή αγορά ομολόγων, με τα spreads των 10-ετών ελληνικών να διαμορφώνονται στις 894 μ.β. ενώ αυτή την στιγμή κινούνται ανοδικά στις 904 μ.β.. Όλα αυτά συγκλίνουν προς το γεγονός ότι αυτό που λείπει αυτή την στιγμή από την αγορά είναι καθαρά η ψυχολογία.

Η κίνηση με ευρώ-ομόλογα μπορεί στην θεωρία να είναι καλή και να δίνει ένα επιπλέον μέτρο θωράκισης του ΕΥΡΩ απέναντι σε κρίσεις, αλλά μπορεί να αποδειχθεί και αποτυχία αφού μην ξεχνάμε ότι στην τελική αποτελεί ένα είδος ομολογιακού τίτλου. Ποίος μπορεί να αποκλείσει το γεγονός πως ότι συνέβη με τα ελληνικά ομόλογα δεν θα συμβεί και με τα ευρώ-ομόλογα; Με την παρούσα ψυχολογία της αγοράς, την απειλή υποβάθμισης της Ελλάδας από τον οίκο S&P και την επισφαλή, πλέον, θέση της Ιρλανδίας, ανα πάσα στιγμή το ενδιαφέρον των επενδυτών μπορεί να απομακρυνθεί. Ενδεχομένως και τα αντίστοιχα premiums που θα ζητάνε οι θεσμικοί επενδυτές για κάθε ευρώ που θα δανείζουν, να είναι αρκετά υψηλά. Ειδικά σε μια οικονομία που προς το παρόν κινείται σε 2 άξονες (Γερμανία και όλοι οι άλλοι...), όλος ο νότος βρίσκεται υπό τον φόβο  της πτώχευσης και ουσιαστική συναίνεση δεν υπάρχει, οι επενδυτές θα αποφεύγουν να επενδύσουν σε ένα νόμισμα το οποίο χαρακτηρίζεται από  έντονη πολιτική και οικονομική αστάθεια. 

Οι Γερμανοί, υπό μία έννοια, έχουν δίκιο να φρενάρουν την κάθε κίνηση απελπισίας που γίνεται από το Eurogroup και από την ΕΚΤ, αφού γνωρίζουν πως η ψυχολογία της αγοράς ανταποκρίνεται σε χώρες με πειθαρχημένη δημοσιονομική πολιτική. Ωστόσο και οι ίδιοι έχουν αποτύχει να παρουσιάσουν μία συμπαγή πολιτική αντιμετώπισης της παρούσας κρίσης. Ακόμα και η θέση τους για την ελεγχόμενη χρεωκοπία ήταν τουλάχιστον ανεπαρκής αν όχι γελοία αφού παρουσίαζαν ένα σενάριο χρεοκοπίας υπονοώντας ότι οι εκάστοτε πιστωτές θα δεχθούν να χάσουν ένα μέρος του κεφαλαίου τους. Η  άκαμπτη γερμανική θέση θα οδηγήσει γρήγορα την Γερμανία σε απομόνωση και ενδεχομένως ένα τέτοιο σενάριο να αποδειχθεί και μοιραίο για την ευρωζώνη καθώς οι Γερμανοί να επιδιώξουν την απομάκρυνσή τους από την ΟΝΕ. Εξάλλου δεν είναι και λίγοι αυτοί που επιζητούν τις παλιές καλές εποχές του δυνατού γερμανικού μάρκου.

Για να κλείσω, έχω αναφέρει και στο παρελθόν πως το παιχνίδι το έχασε η Ευρώπη από τον Φλεβάρη του 10', όταν και κάτω από το βάρος των συνεχών υποβαθμίσεων της Ελλάδας και των επιθέσεων κατά του ΕΥΡΩ, απέτυχε να υιοθετήσει έγκαιρα ένα ενιαίο πλάνο δράσης. Αντιθέτως κινήθηκε σε ένα άξονα άκαρπης πολιτικής και δημιουργίας, εν τέλει, μιας εικόνας διόλου ελκυστικής προς τον επενδυτικό κόσμο. Η ψυχολογία που δημιούργησε ήταν καταστρεπτική στο σύνολό της, εδραιώνοντας τα υψηλά επίπεδα των  spreads και εξαφανίζοντας την έστω και λίγη ανταγωνιστικότητα που διέθετε το ΕΥΡΩ σαν ενιαίο νόμισμα. Τα παρόντα μέτρα και εξαγγελίες αποτελούν μπαλώματα και πρόχειρες λύσεις. Όσο επικρατεί αυτός ο ευρωπαϊκός δυαδισμός μεταξύ Γερμανίας και Ευρώπης δεν προβλέπεται να αλλάξει η ψυχολογία των αγορών και κάθε κίνηση που δεν συνοδεύεται από γενική συναίνεση θα μεταφράζεται ως αδυναμία και κίνηση εντυπωσιασμού. Εν τέλει, κάτω από αυτή την ψυχολογία, γνώμη μου είναι πως η Ελλάδα το μόνο πράγμα που της απομένει είναι να προχωρήσει αργά ή γρήγορα σε αναδιαπραγμάτευση του χρέους της. Εκτιμώ πως από το 11' και μετά αυτό το σενάριο θα γίνεται ολοένα και πιο δημοφιλές στους ασκούντες την οικονομική πολιτική και είναι και η μοναδική περίπτωση  για την Ελλάδα να ξανά-ξεκινήσει από το μηδέν. 

(Πηγή εικόνας - "Ναυτεμπορική")

ΧΘΕΣ... ΣΗΜΕΡΑ... ΑΥΡΙΟ...

"Καλύτερα ένα άθλιο τέλος παρά μια αθλιότητα χωρίς τέλος..."

Καρλ Μαρξ (Σύσταση 1ης Σοσιαλιστικής Διεθνούς - Παρίσι 1864)

Χθες... η Ελλάδα ζούσε μια περίοδο ψεύτικης ευημερίας, με ανοδικά κινούμενο χρηματιστήριο, ικανοποιητικό βιοτικό επίπεδο, συνεχώς αυξανόμενα αστικά κέντρα, έναν ασταμάτητα διογκούμενο δημόσιο τομέα και παράλληλα, αλλά μυστικά, ένα αυξανόμενο δημόσιο χρέος και έλλειμμα. Χθες... η Ελλάδα ζούσε σε μια ουτοπία όπου η πλειοψηφία του πληθυσμού ήταν βολεμένη σε δημόσιες θέσεις δήθεν προσφέροντας υπηρεσίες που προήγαγαν το συμφέρον του πολίτη, με αντάλλαγμα την συνεχόμενη εναλλαγή των 2 ισχυρών πολιτικών κομμάτων της χώρας στην εξουσία. Χθες... η Ελλάδα υιοθετούσε την "σκληροπυρηνική" κευνσιανή οικονομική πολιτική (με κύριο εκφραστή της τον Ανδρέα Παπανδρέου) ότι κρατικός παρεμβατισμός στην αγορά είναι επιτακτικός και με αιχμή του δόρατος την δημοσιονομική πολιτική, κρατικοποιήσεις ευνοούνταν, δημόσιες δαπάνες αυξάνονταν και με την παράλληλη αύξηση των επιτοκίων μειώνονταν τα κίνητρα για ιδιωτική επένδυση. Χθες... η Ελλάδα ήταν μια χώρα με υψηλή ιδιωτική κατανάλωση, μια χώρα όπου οι τράπεζες δάνειζαν χωρίς ιδιαίτερες εγγυήσεις, μια χώρα με υψηλά επίπεδα πληθωρισμού, μια χώρα όπου τελικώς κατανάλωνε χωρίς να παράγει.

Σήμερα... οι μάσκες έπεσαν. Δημόσιο χρέος στο 130% του ΑΕΠ, έλλειμμα πάνω από το 12% του ΑΕΠ, ένας δημόσιος τομέας χρεοκοπημένος και μια πολιτική σκηνή σε κρίση αξιών. Σήμερα... η εθνική αξιοπιστία στο μηδέν και μια περίοδο οικονομικής δικτατορίας ξεκινά με την επονομαζόμενη "τρόικα". Σήμερα... μια καινούργια εποχή ξεκινά όπου οι μισθοί μειώνονται, οι συντάξεις εξαφανίζονται και το έδαφος για έστω και κάποια υποτυπώδη ιδιωτική επένδυση χάνεται. Σήμερα... η κυβέρνηση παίρνει μέτρα που θα έπρεπε να πάρει σε περίοδο ευημερίας και προχωρά σε συρρίκνωση του δημοσίου τομέα με την ελπίδα ότι θα μπορέσει να εξοικονομήσει λεφτά για να καλύψει το τεράστιο δημόσιο χρέος. Σήμερα... η Ελλάδα κινείται σε τροχιά αποκρατικοποιήσεων και οικονομικής αποκέντρωσης την στιγμή που η Ευρώπη, μέσω και δήλωσης του Προέδρου της κου Φαν Ρόμπει, μπαίνει σε ένα κύκλο συγκεντρωτικής οικονομικής πολιτικής και οικονομικής λογοκρισίας όσο αφορά τις εκθέσεις διεθνών οίκων αξιολόγησης. Σήμερα... η Ελλάδα είναι πλέον το μαύρο πρόβατο της ευρωζώνης (ένας από τους κύριους υπαίτιους, κατά την άποψη των κοινοτικών μας εταίρων, για την κατρακύλα του ΕΥΡΏ) και με επίπεδα spread πιο πάνω και από 'κείνα του Ιράκ, αποτελεί παράδειγμα προς αποφυγή για κάθε θεσμικό επενδυτή παγκοσμίως γεγονός και που οδήγησε τελικά στον δανειστικό αποκλεισμό της από τις αγορές και την κατάληξή της σε επιτήρηση από το Νο1 καπιταλιστικό όργανο, διεθνώς, το ΔΝΤ.

Αύριο... τα πράγματα ίσως να είναι κακά αλλά τουλάχιστον δεν θα είναι χειρότερα. Τεχνικώς, η Ελλάδα έχει χρεοκοπήσει μιας και δεν δανείζεται από τις αγορές αλλά μόνο από το ΔΝΤ και την ΕΚΤ. Αύριο... ενδεχομένως να δούμε την ιδιωτική πρωτοβουλία, σε επίπεδο επενδύσεων, να βγαίνει από τον λήθαργο της οικονομικής ύφεσης και να παίρνει τα ηνία για την πορεία της οικονομικής ανάκαμψης. Αυτό που γίνεται τώρα με τις αποκρατικοποιήσεις, εάν γίνει μαζί με την χάραξη ενός συμπαγούς αναπτυξιακού πλαισίου τότε ίσως φανεί φως στην ομίχλη. Αύριο... ο πολίτης θα έχει βγει από την ψευδαίσθηση των ξύλινων πολιτικών λόγων και ψεύτικων υποσχέσεων για ένα καλύτερο αύριο, θα έχει σκεπτόμενη και συνειδητοποιημένη ψήφο καθώς επίσης και έντονο αίσθημα αυτάρκειας και όχι υπερκαταναλωτισμού. Ο επιχειρηματίας θα φροντίσει να κάνει επενδύσεις που να έχουν αναπτυξιακό ορίζοντα και όχι σκοπό αισχροκερδής μέσω προσφοράς υπερτιμημένων προϊόντων. Και τέλος αύριο... το κράτος θα μάθει να είναι προστάτης και ρυθμιστής της αγοράς (μιας αγοράς που θα προάγει την ανταγωνιστικότητα, την διαφάνεια στις συναλλαγές αλλά και θα παρέχει πάντα εύφορο έδαφος για καινούργιες επενδύσεις) και όχι πηγή σκανδάλων και πολιτικών συνδικάτων που θα κινούν την αγορά ανάλογα με τα συμφέροντά τους.

Όλα αυτά που περιγράφω μπορεί να ακούγονται ουτοπικά και ανέφικτα όμως μπορούν να γίνουν πέρα για πέρα αληθινά. Και θα το επιτύχουμε αυτό εάν, τελικώς, αποδεχτούμε ότι έχουμε, κατά κάποιο τρόπο, ήδη χρεοκοπήσει οπότε αυτό που θα πρέπει να κοιτάξουμε είναι το μέλλον και όχι το παρόν. Το να ζούμε με την ιδέα ότι κάποια στιγμή θα πτωχεύσουμε και ότι προς το παρόν επιβιώνουμε με τα μέτρα σταθερότητας είναι αυτό ακριβώς που περιέγραψε και ο Μαρξ το 1864 ότι ζούμε μια αθλιότητα χωρίς τέλος. Ας αποδεχτούμε τελικά την χρεωκοπία μας και ας κοιτάξουμε πως θα μπορέσουμε να ανακάμψουμε μέσα από μία κρίση, εν τέλη, όχι οικονομική αλλά κρίση πολιτικών και ηθικών αξιών. Η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία... 

(Πηγή εικόνας E-GNOMI.COM)

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΦΥΣΗ & ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

"Τα έθνη, με μια ανεκτή ανάπτυξη όσον αφορά την ικανότητα, την επιδεξιότητα και την ευφυΐα με τις οποίες εφαρμόζεται η εργασία, έχουν ακολουθήσει πολύ διαφορετικές μεθόδους διαχείρισης και διεύθυνσης της, οι οποίες δεν ευνόησαν εξίσου τη μεγέθυνση του προϊόντος της"
Adam Smith - "Έρευνα για την Φύση & Αίτια του Πλούτου των Εθνών" (1776)

Κάπως έτσι θα ήταν σήμερα ο τίτλος του μνημειώδους συγγράμματος του Adam Smith παρακολουθώντας την επικαιρότητα γύρω από την οικονομική κατάσταση της Ελλάδας. Το γεγονός ότι έχουμε καταφέρει να ταυτιστούμε με αντίστοιχες οικονομίες της εποχής εκείνης, οφείλεται κυρίως στο ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα κατά βάση γεωργική χωρίς όμως να εστιάζει (τουλάχιστον τα τελευταία 20 χρόνια) σε έναν τομέα που, όχι μόνο θα της έδινε θετικό εμπορικό ισοζύγιο, αλλά και σταθερή οικονομική ανάπτυξη. Άλλος ένας τέτοιος τομέας, φυσικά, είναι και ο τουρισμός. Από πολλούς μάλιστα, αναφέρεται και ως η βαριά βιομηχανία της Ελλάδας - μια βαριά βιομηχανία με επενδύσεις όμως κατηγορίας πούπουλου. Εύλογα, λοιπόν, ανακύπτει το εξής ερώτημα: γιατί μια χώρα με προοπτικές και έντονο πρωτογενή πλούτο εστιάζει σε πολιτικές και μεθόδους ζημιογόνες για την οικονομία της; Ας δούμε το γιατί χρησιμοποιώντας απλά οικονομικά.

Αν και οι πολιτικές που ακλουθεί και ακολουθούσε, κατά το παρελθόν, η Ελληνική Κυβέρνηση ήταν ανέκαθεν για την ανάπτυξη του τριτογενή τομέα παρά για τον πρωτογενή, τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί έντονα η αναποτελεσματικότητα των πολιτικών αυτών. Και αυτό διότι, η γεωργία έχει συρρικνωθεί ακόμα περισσότερο, η αστυφιλία έχει πάρει μεγάλες διαστάσεις και το φαινόμενο της διαφθοράς έχει μπει για τα καλά, πλέον, στο DNA του έλληνα. Η αστυφιλία είναι και η βασική αιτία συρρίκνωσης της γεωργίας και υπερμγένθυνσης του τριτογενή τομέα στην Ελλάδα. Η έλλειψη βασικών πολιτικών που θα δημιουργούσαν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης στο ύπαιθρο καθώς και αποτελεσματικότερων επιδοτήσεων - επενδύσεων που θα συνέβαλαν στην μεγέθυνση του αγροτικού προϊόντος, οδήγησαν πολλούς ανθρώπους στο να στραφούν στα αστικά κέντρα και να απορροφηθούν σε θέσεις δημοσίων υπηρεσιών. Το αποτέλεσμα ήταν αναμενόμενο πλέον, ο δημόσιος τομέας (ο κατεξοχήν κορμός του τριτογενή τομέα στην Ελλάδα) να διογκώνεται δυσανάλογα με τις αντοχές και τις παραγωγικές δυνατότητες της οικονομίας, οδηγώντας σε αύξηση των κρατικών δαπανών που πολλές φορές υπέρβαιναν και τις αντίστοιχες ωφέλιμες κρατικές δαπάνες σε δημόσια έργα και προγράμματα. Η φορολογία, όντως το μοναδικό δημοσιονομικό εργαλείο της χώρας, έγινε ακόμα πιο βαριά γεγονός που οδήγησε, αλυσιδωτά, τις επιχειρήσεις να παράγουν λιγότερο και να πωλούν ακριβότερα μιας και το οριακό έσοδο μειωνόταν αισθητά χρόνο με τον χρόνο. Αποτέλεσμα; Πληθωρισμός. Και μάλιστα σε ανεξέλεγκτα επίπεδα γεγονός που οδηγούσε σε αύξηση του Α.Ε.Π. σε ονομαστικούς όρους και σε μείωση του σε πραγματικούς. Έτσι καταφέραμε και παρουσιάσουμε, έστω και για κάποια χρόνια, μία εικόνα ψεύτικης ανάπτυξης η οποία και κορυφώθηκε με την κρίση του ελληνικού χρηματιστηρίου το 1999 και πιο πριν με τις απανωτές υποτιμήσεις της δραχμής.

Οι οικονομικές θεωρίες που έχουν αναπτυχθεί κατά καιρούς ήταν κυρίως στο φάσμα της ανατροπής της κλασσικής θεωρίας. Λόγια όπως, ελεύθερη αγορά ή αποκρατικοποιήσεις ή γεωργική ανάπτυξη ήταν εντελώς εχθρικές στην Ελλάδα. Από το 1980 και μετά η Ελλάδα μέσω, κυρίως, της Κυβέρνησης του Παπανδρέου ασπαζόταν την σκληροπυρηνική πλευρά της κευνσιανής θεωρίας που έλεγε ότι, ανάπτυξη μπορεί να επιτευχθεί μέσω της πρόσκαιρης δημιουργίας ελλειμμάτων στον προϋπολογισμό. Αυτό θεωρητικά είναι σωστό και βάσιμο αλλά, προφανώς, όταν ο Κευνς ανέπτυσσε την εν λόγω θεωρία, αναφέρονταν στο ότι τα ελλείμματα τα δημιουργούμε, πρόσκαιρα, προκειμένου να επενδύσουμε λεφτά σε τομείς όπου μπορούν, παραγωγικά, να μας αποφέρουν σε απόδοση το ποσό της επένδυσης και έτσι μακροχρόνια να καλυφτούν τα όποια δημοσιονομικά κενά. Σε καμία περίπτωση δεν έγινε αυτό. Τα λεφτά επενδύονταν σε δημιουργία δημοσίων θέσεων εργασίας που, ναι μεν έδιναν εισόδημα αλλά ταυτόχρονα επιβάρυναν με φόρους επιχειρήσεις του ιδιωτικού τομέα καθώς και την γεωργία (τα ποσά των επιδοτήσεων χρόνο με τον χρόνο μειώθηκαν - κλασσικό παράδειγμα της επιδότησης της σταφίδας) με αποτέλεσμα τα αγαθά που προσέφεραν στην αγορά να μειώνονται και σε συνδυασμό με την αυξημένη ζήτηση για κατανάλωση να οδηγούμαστε σε έλλειμμα αγαθών και τελικώς πληθωρισμό. Εδώ εισέρχεται και η ανεργία η οποία αυξάνεται από την στιγμή που, με μεγαλύτερα λειτουργικά έξοδα στις επιχειρήσεις και μικρότερα περιθώρια κέρδους άρχιζαν οι μαζικές απολύσεις. Παράλληλα με τις αυξημένες δαπάνες του κράτους σε αναποτελεσματικούς τομείς και σε συνδυασμό με την κακοδιαχείριση των ΔΕΚΟ επιβάρυνε την αγορά και οδήγησε σε αύξηση των επιτοκίων και τελικώς σε μείωση των ιδιωτικών επενδύσεων (το λεγόμενο crowding-out effect). Για να συνεχίσει αυτό το φαινόμενο του ντόμινο και σε επίπεδο πλέον μακροοικονομικό. Μείωση της ανταγωνιστικότητας της χώρας, ελλείμματα στο εμπορικό ισοζύγιο (εισαγωγές > εξαγωγές), ονομαστική μόνο αύξηση του Α.Ε.Π. και τελικώς, ένα διογκωμένο δημόσιο χρέος και έλλειμμα

Η γεωργία και ο τουρισμός θα μπορούσαν κάλλιστα να αναστρέψουν αυτό το κλίμα εάν και εφόσον δίδονταν οι επιδοτήσεις μέσα από ένα αυστηρότερο νομοθετικό και λειτουργικό πλαίσιο. Για να το θέσω πιο απλά, εάν οι χιλιάδες αρμόδιες υπηρεσίες του δημοσίου έκαναν σωστά την δουλειά τους (με την έννοια ότι συμβάλουν με την εργασία τους στο Α.Ε.Π. και δεν γραφειοκρατούν) τότε και οι επιδοτήσεις θα είχαν αποτέλεσμα και το γεωργικό προϊόν θα ήταν αρκετό για να υπερκεράσει το έλλειμμα στο ισοζύγιο και στον προϋπολογισμό. Το ίδιο ισχύει και για τον τουρισμό, χρηματοδοτήσεις για σεμινάρια σε νέες τεχνικές και πολιτικές τουρισμού, αυστηρότερη επίβλεψη των στάνταρ των διαφόρων ξενοδοχειακών μονάδων της χώρας, ελκυστικότερα κίνητρα για ανάπτυξη τουριστικής δραστηριότητας και πολλά άλλα θα μπορούσαν να αποτελέσουν εργαλεία για μία αποτελεσματικότερη οικονομική πολιτική. Γεωργικές μονάδες που θα μπορούσαν να ανταγωνιστούν αντίστοιχες του εξωτερικού καθώς και τυποποίηση των γεωργικών προϊόντων θα έπρεπε να είναι ο βασικός άξονας της οικονομικής πολιτικής της Ελλάδας. Επίσης η ανωτατοποίηση των τουριστικών επαγγελμάτων θα έπρεπε να είχε γίνει εδώ και καιρό καθώς και η εξυγίανση των τουριστικών μονάδων της χώρας θα έπρεπε να είχε δρομολογηθεί μιας και η "πιο βάριά βιομηχανία" της Ελλάδος, ο τουρισμός, θα έπρεπε να στελεχώνεται από άτομα που γνωρίζουν να προσφέρουν υπηρεσίες ποιότητας στον τουρίστα (εξίσωση του λεγόμενου price - value) και όχι στο να αποσκοπούν στην οικονομική εκμετάλλευση του μέσω "φτηνών" μεθόδων προώθησης. Όλα αυτά θα έπρεπε να γίνουν προκειμένου η Ελλάδα να αποκτήσει το συγκριτικό πλεονέκτημα απέναντι σε άλλες χώρες και παράλληλα το απόλυτο πλεονέκτημα με το να επικεντρωθεί στην παραγωγή και προώθηση των τομέων εκείνων της οικονομίας που έχουν τον περισσότερο ανεκμετάλλευτο πλούτο. Η Ελλάδα δεν θέλει γεωπόνους - δημοσίους υπαλλήλους που να δίνουν συμβουλές της μίας χρονιάς σε αγρότες, δεν θέλει μαγαζάτορες που να πλασάρουν τον μπακαλιάρο σαν σολομό, δεν θέλει δημοσίους υπαλλήλους που να πληρώνονται μόνο για να βάζουν σφραγίδες και τέλος δεν θέλει διεφθαρμένους πολιτικούς που να καθορίζουν το τί είναι κερδοφόρο για τους ίδιους και όχι για την χώρα.

Η Ελλάδα είναι μια χώρα κατεξοχήν αγροτική και τουριστική. Αυτό σημαίνει ότι έχει πλεονέκτημα απέναντι σε άλλες χώρες, να προσφέρει κάτι διαφορετικό και ποιοτικό που να της αποφέρει κεφάλαια και ανάπτυξη. Το γεγονός ότι τα 2 τελευταία χρόνια η οικονομία μας αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο της χρεοκοπίας δεν οφείλεται στην παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση (έτσι και αλλιώς από το 2001 και μετά η Ελλάδα πάντα είχε κρίση - πληθωρισμός, ανεργία, ελλείμματα, δημόσιο χρέος) αλλά στο ότι έχουμε επικεντρώσει την προσοχή μας στην ανάπτυξη ενός δημόσιο τομέα και ενός συγκεκριμένου κύκλου εργασιών που το μόνο που κάνει είναι να κατασπαταλά το δημόσιο χρήμα, να διογκώνει το δημόσιο έλλειμμα και χρέος, να επιβαρύνει ακόμα περισσότερο τα επίπεδα των spreads και τελικώς να επιμηκύνει το ενδεχόμενο του έγκαιρου δανεισμού. Όλα αυτά δείχνουν ότι η φτώχεια στην Ελλάδα είναι πραγματική και όχι τεχνιτή και ότι η διόγκωση του δημόσιου τομέα και ο παραγκωνισμός όλων των άλλων αποτελούν, τελικώς τα αίτια της φτώχειας της Ελλάδος.

(Πηγή εικόνων "Ναυτεμπορική")

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ DEBATE

«In Greece ouzo and olives have given way to debt and downgrades…»
Περιοδικό Economist (01/01/2010)

Τους τελευταίους μήνες έχει παρατηρηθεί μία έντονη κριτική γύρω από την οικονομική πολιτική της Ελλάδας και το κατά πόσο αυτή ανταποκρίνεται στα στάνταρ της Ο.Ν.Ε.. Μιλάμε φυσικά για την περιβόητη εφημερίδα των Financial Times που τον τελευταίο καιρό, έχει επιδοθεί σε μια ανελέητη κριτική απέναντι στην ελληνική οικονομία και κυρίως στην ικανότητά της να επιβιώσει μέσα στην Ο.Ν.Ε.. Τα ερωτήματα λοιπόν που τίθενται είναι, ποια συμφέροντα κρύβονται πίσω από την όλη συζήτηση και ποία η θέση της ελληνικής κυβέρνησης σχετικά με όλες αυτές τις κατηγορίες; Γιατί για άλλη μια φορά η αδράνεια απέναντι σε αυτά τα δημοσιεύματα είναι η άριστη λύση για την κυβέρνηση; Και, τέλος, ποία η θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι σε αυτό τον πόλεμο σχολίων απέναντι στην Ελλάδα;

Ας τα πιάσουμε όμως με την σειρά. Φυσικά, είναι γνωστό ότι ποτέ η Αγγλική κυβέρνηση και γενικότερα το Ηνωμένο Βασίλειο δεν είχαν καλούς δεσμούς, οικονομικής φύσεως τουλάχιστον, με την Ελλάδα οπότε, εκ πρώτης όψεως, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι μια πρωτοκλασάτη οικονομική εφημερίδα της Αγγλίας επιδίδεται σε μια σωρεία αρνητικών δημοσιευμάτων, σχετικά με τις δυνατότητες της ελληνικής οικονομίας αλλά και με την χάραξη της εθνική μας οικονομικής πολιτικής. Ούτε έκπληξη αποτελεί και ο χρονικός ορίζοντας στον οποίο γίνεται ο πόλεμος αυτός και πιο συγκεκριμένα κατά την διάρκεια μιας παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Να σημειώσουμε εδώ, φυσικά, ότι η Αγγλία όχι μόνο δεν αποτελεί κοινοτικό εταίρο στην ευρωζώνη, αλλά αποτελεί και έναν από του πιο ισχυρούς πολέμιους του ΕΥΡΩ. Τα συμφέροντα λοιπόν που εξυπηρετούνται εδώ, μπορούν να προκύψουν εύκολα αν σκεφτούμε ότι τα, εν λόγω, δημοσιεύματα εντείνουν την κριτική τους ιδιαίτερα ύστερα από την βόμβα της οικονομίας του Dubai και την ανικανότητα της μεγαλύτερης κατασκευαστικής εταιρίας της χώρας, Dubai World, να αποπληρώσει κρατικά δάνεια μιας δεκαετίας (ίσως… και παραπάνω). Το από πού προήλθαν αυτά τα δάνεια και το ποίας εθνικότητας τράπεζες έχουν σημαντικά οικονομικά συμφέροντα με το Dubai, είναι εύκολο, να το καταλάβει κανείς…

Από την άλλη τώρα, στην Ευρωζώνη, είναι αρκετά γνωστό το γεγονός ότι από τότε που δημιουργήθηκε το ΕΥΡΩ, τείνει χρόνο με τον χρόνο να επισκιάσει τα πιο ακριβά νομίσματα του πλανήτη, την στερλίνα και το δολάριο. Δεν ήταν και λίγοι εκείνοι που είχαν προτείνει (μεταξύ αυτών και ο Γάλλος πρόεδρος Σαρκοζί) την αντικατάσταση του δολαρίου από το ΕΥΡΩ σαν παγκόσμιο νόμισμα συναλλαγών. Πέρα όμως από αυτό, το γεγονός ότι μια χώρα εκτός ευρωζώνης «νοιάζεται» και «ανησυχεί» για το αν θα επιβιώσει η Ο.Ν.Ε. είναι τουλάχιστον τραγελαφικό. Άλλο ένα επίσης σημαντικό στοιχείο, είναι και το γεγονός ότι σε μια περίοδο όπου μεγάλες οικονομίες, όπως αυτή της Αγγλίας, με μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα, προσπαθούν να αντλήσουν μεγάλα δανειακά κεφάλαια μέσω της έκδοσης κρατικών ομολόγων και έτσι αναπόφευκτα οδηγούμαστε σε ένα ανελέητο ανταγωνισμό στην δευτερογενή παγκόσμια κεφαλαιαγορά για το ποια χώρα θα επωφεληθεί περισσότερο. Η Ελλάδα μέσω του ομολόγου 10-ετούς διάρκειας, προσπαθεί να χρηματοδοτήσει ένα τεράστιο έλλειμμα (περίπου 13% του Α.Ε.Π.) και ένα ακόμα πιο τεράστιο δημόσιο χρέος (περίπου της τάξης του 125% του Α.Ε.Π.) έχοντας απέναντί της χώρες που δανείζονται με πολύ καλύτερους όρους είτε από το I.M.F. είτε από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και εμφανίζονται περισσότερο αξιόπιστες πιστοληπτικά. Αυτό σε συνδυασμό με τον μέχρι τώρα καλπασμό του ΕΥΡΩ έναντι της στερλίνας και του δολαρίου καθώς και του σκανδάλου του Dubai, αποτέλεσε και τους κύριους παράγοντες που οδήγησαν την Αγγλία και τους Financial Times σε αυτή την «γκρίζα» διαφήμιση. Έτσι γινόμαστε μάρτυρες, τον τελευταίο καιρό, ενός μπαράζ αρνητικών δημοσιευμάτων, που αποτέλεσμα είχαν να εντείνουν ακόμα περισσότερο την ήδη διαταραγμένη εμπιστοσύνη ξένων θεσμικών επενδυτών ως προς τα ελληνικά ομόλογα και που έχει φυσικά σαν σκοπό (είναι προφανές πλέον) να χτυπήσει την ζώνη του ΕΥΡΩ χρησιμοποιώντας σαν όπλο τον πιο αδύναμο κρίκο της, την Ελλάδα. Διότι ας μην γελιόμαστε, περί αυτού πρόκειται ειδικά όταν υπάρχουν χώρες μέσα στην ευρωζώνη όπως Ιταλία και Ισπανία με δημόσιο χρέος 117% και 66% του Α.Ε.Π..

Από την πλευρά της Ελλάδας, τώρα, παρατηρείται μια αδράνεια απέναντι στην αρνητική δημοσιότητα που έχει πάρει το ζήτημα σχετικά με τα δημοσιονομικά μας. Η κυβέρνηση Παπανδρέου αντέδρασε, έστω και χλιαρά μέσω του Υπουργού Οικονομικών Κου Παππακωνσταντινού, αφού τα spreads των ελληνικών ομολόγων είχαν φτάσει στις +3.5% μονάδες βάσης έναντι του γερμανικού ομολόγου και αφού είχαν προηγηθεί 2 υποβαθμίσεις της Ελληνικής Οικονομίας από τους ξένους οίκους αξιολόγησης Standard & Poor’s και Fitch. Έτσι φτάσαμε στο σημείο να πάμε στην σύνοδο του ECOFIN τον Γενάρη με σκοπό να πείσουμε τους ευρωπαίους εταίρους μας ότι όχι μόνο δεν πρόκειται να χρεοκοπήσουμε αλλά και ζητιανέψουμε για βοήθεια. Τα πράγματα φυσικά έγιναν ακόμα πιο δυσμενή για την χώρα μας, όταν αποκαλύφθηκε ότι τα στοιχεία που έδωσε η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία σχετικά με το έλλειμμα και το χρέος ήταν πέρα για πέρα πλασματικά. Το αποτέλεσμα ήταν αναμενόμενο, η δυσπιστία έγινε οργή και τα spreads εκτινάχθηκαν στις +10% μονάδες βάσης . Ποια η στάση της Ελληνικής Κυβέρνησης; Αδράνεια. Σαφώς και θα έπρεπε να πούμε την αλήθεια, σαφώς και θα έπρεπε να παρουσιάσουμε τα πραγματικά νούμερα αλλά με τίποτα δεν θα έπρεπε να αφήσουμε δημοσιεύματα ισχυρών εφημερίδων του εξωτερικού να διαμορφώσουν ένα εχθρικό κλίμα απέναντι στην προσπάθεια της Ελλάδας να επιβιώσει μέσα από την κρίση. Η υπεράσπιση των εθνικών μας συμφερόντων, αποτελεί την κύρια βάση πάνω στην οποία ξεκινά η προσπάθεια βελτίωσης της οικονομίας μας και αυτό θα έπρεπε να ήταν το κύριο μέλημα της εκάστοτε κυβέρνησης και όχι το να κατακεραυνώνει την οικονομική πολιτική της προηγούμενης κυβέρνησης στην Κομισιόν . Εντούτοις είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι η παρούσα κυβέρνηση φαίνεται να εφαρμόζει την οικονομική πολιτική που έπρεπε να εφαρμόζεται εδώ καιρό σε περίοδο μεγάλων δημοσιονομικών ελλειμμάτων και ύφεσης και κατά συνέπεια φαίνεται, έστω και ελάχιστα, να έχει ανταπόκριση αυτό στην δευτερογενή αγορά ομολογιακών τίτλων με μικρή αύξηση στην ζήτηση ελληνικών κρατικών τίτλων 10-ετούς διάρκειας.

Όσο αφορά την Ευρωπαϊκή Ένωση και την στάση της απέναντι στο όλο θέμα, ήταν μάλλον παράξενη η στάση της, υπό το πρίσμα ότι ένα κράτος μέλος της ευρωζώνης απειλείται με χρεοκοπία και δέχεται βολές από μια χώρα που έχει σαν σκοπό να αποδυναμώσει το ΕΥΡΩ στην παγκόσμια οικονομία. Και τίθενται και εδώ τα εξής ερωτήματα: η Κομισιόν περίμενε να περάσουν 9 χρόνια για να καταλάβει ότι η Ελλάδα μπήκε με μαγειρεμένα νούμερα στην ευρωζώνη; Όταν το 2004 η κυβέρνηση Καραμανλή με την περίφημη απογραφή της ελληνική οικονομίας εμφάνιζε έλλειμμα πάνω από το 3% του Α.Ε.Π., γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση αρκέστηκε μόνο σε ένα καθεστώς ήπιας επιτήρησης; Πού ήταν τότε οι Financial Times ή οι ξένοι οίκοι αξιολόγησης; Το, εν λόγω, θέμα είχε περάσει απαρατήρητο τότε από τον διεθνή τύπο και το θέμα είναι τι άλλαξε από τότε και τώρα έχουμε οδηγηθεί σε ένα κλίμα έντονης ανασφάλειας και εχθρότητας; Μα φυσικά η κρίση. Όχι όμως έτσι όπως την εννοούμε αλλά υπό το πρίσμα του ανταγωνισμού για την εύρεση δανειακών κεφαλαίων. Γιατί περί αυτού πρόκειται πλέον, για μία κρίση εύρεσης δανειακών κεφαλαίων για την κάλυψη ελλειμματικών κενών στους κρατικούς προϋπολογισμούς των διαφόρων κρατών. Η στάση της Κομισιόν είναι τουλάχιστον απαράδεκτη όσο αφορά την στάση της απέναντι στα δημοσιεύματα των Financial Times και σχετικά με το ενδεχόμενο χρεοκοπίας της Ελλάδος. Δεν είναι δυνατόν μια χώρα μέλος και κοινοτικός εταίρος να αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο χρεοκοπίας και η Ο.Ν.Ε. να αρνείται να δώσει χέρι βοηθείας. Ποιος λόγος και η ύπαρξη τελικά μιας νομισματικής ένωσης όπως η Ο.Ν.Ε.; Η στάση της Κομισιόν θα έπρεπε από την αρχή αυτή της ιστορίας να είναι αφενός μεν καθησυχαστική απέναντι στα άλλα κράτη μέλη και αφετέρου υποστηρικτική απέναντι στην ελληνική προσπάθεια καταπολέμησης του ελλείμματος αλλά και ταυτόχρονα με άγρυπνο βλέμμα, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και στις άλλες χώρες της ευρωζώνης που αντιμετωπίζουν δημοσιονομικά κενά.

Εν κατακλείδι, το γεγονός ότι η οικονομική πολιτική της Ελλάδος τα τελευταία 10 χρόνια ήταν ανεπαρκής είναι ευρέως αποδεκτό και καθόλου αμφισβητήσιμο. Από την άλλη όμως ας μην ξεχνάμε ότι η Ελλάδα, ειδικά μετά την μεταπολίτευση και την δεκαετία του 1980, υιοθέτησε την κευνσιανή άποψη, ότι οικονομική μεγέθυνση επιτυγχάνεται μέσω της πρόσκαιρης δημιουργίας ελλειμμάτων στον προϋπολογισμό, θεωρία που ασπαζόταν και ο Άγγλο-Αμερικανικός άξονας. Από την στιγμή όμως που υπεισέρχεται σε μια ένωση όπου στηρίζεται κατά κύριο λόγο στο πνεύμα του μονεταρισμού και στην ύπαρξη μίας ενιαίας τράπεζας – ρυθμιστή που επιβάλλει δημοσιονομική πειθαρχία και ανύπαρκτη εγχώρια νομισματική πολιτική, τότε καταφεύγοντας σε προσωρινές λύσεις για το έλλειμμα, το μόνο που καταφέρνει είναι απλώς να επιμηκύνει, μελλοντικά, την έκρηξη του δημοσίου χρέους. Και αυτό αποτελεί μια πολιτική που πολλά κράτη της ευρωζώνης πλήρωσαν ακριβά (π.χ. η Ιταλία με επίπεδα πληθωρισμού διπλάσια από εκείνα της Ελλάδας) και που πληρώνουν ακόμα πιο ακριβά τώρα. Στην όλη υπόθεση έρχεται και η πίεση των διεθνών μέσων ενημέρωσης που, εξυπηρετώντας συμφέροντα, προβαίνουν σε ένα πόλεμο αρνητικών σχολίων σχετικά με την κατάσταση της οικονομίας με απώτερο σκοπό να αποστρέψουν τα βλέμματα των ξένων θεσμικών επενδυτών από την αγορά των ελληνικών ομολόγων. Τελικά το αποτέλεσμα της όλης ιστορίας είναι ότι η Ελλάδα μπήκε σε ένα μακροοικονομικό debate με άλλες χώρες προκειμένου η καθεμία να κερδίσει, εν τέλει την εμπιστοσύνη – ψήφο – λεφτά, του εκάστοτε θεσμικού επενδυτή και να βρει έτσι διέξοδο από το τεράστιο δημόσιο χρέος και από την κρίση.

(Πηγή εικόνων "Ναυτεμπορική")